https://www.innews.az/uploads/news/2024-05/_innews_4c18406a378910457c21f509d_o.jpg
1918-ci ildə müsəlman şərqində ilk dəfə cümhuriyyət yaradıldı.Bu cümhuriyyətin əsası Tiflis şəhərində qoyuldu və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti olaraq adlandırıldı.Xalqın çar hakimiyyətinin təsiri altında yaşadığı bir dövrdə qaranlıqdan gələn işıq anlamını özündə əks etdirən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti,yarandığı gündən etibarən xalqına ləyaqətlə xidmət etməyə başladı.Neçə illər boyu başqa dövlətin təsiri altında qalmış xalq artıq yorulmuş, mövcud qaydalara bezmişdi.Yeni hakimiyyət,yeni respublika arzusu ilə yaşayaraq, bir gün azad olacaqlarına,müstəqil olacaqlarına inanırdılar.19-cu əsrin sonlarından başlayaraq,görkəmli ziyalılar tərəfindən xalqın milli kimliyini oyatmaq uğurunda qabaqcıl tədbirlər görülməyə başladı.Həsən bəy Zərdabi,Nəcəf bəy Vəzirov, Mirzə Fətəli Axundov və Seyid Əzim Şirvani kimi digər maarifçilər də xalqa milli özünədərki,milli kimliyi qaytarmaq üçün böyük səylə çalışaraq, buna qismən də olsa,nail oldular.1875-ci ildə Həsən bəy Zərdabinin redaktorluğu ilə ilk nömrəsi işıq üzü görən "Əkinçi"qəzetinin nəşr olunması, Milli Mətbuatımızın əsasını qoydu. Həmin dövür Azərbaycan xalqının qəflət yuxusundan oyadılması uğrunda,mövcud cəhalətə,xurafata və mövhumata qarşı sərt çıxışlar edən,Əkinçi qəzetinin 56 nömrəsi işıq üzü gördü.Bu tarixi ictimai hadisə nəticəsində xalqın öz kimliyini başa düşməsi, özünü dərk etməsi,əlbəttə,çarlılar tərəfindən yaxşı qarşılanmırdı.Onlara heçnədən xəbərsiz,üzərlərində hakimiyyət quracaq xalq lazım idi.Elə buna görə də 1877-ci ildə Əkinçi qəzetinin nəşri dayandırıldı.Qəzet xalqın oyadılması uğrunda böyük rol oynayarq,özündən sonra yaranacaq digər mətbu orqanlar üçün böyük əhəmiyyət kəsb etdi.Marifçilər kimi xalqa xidmət edən digər insanlar,yəni neft milyonçuları da öz həmvətənlərinin cahillikdən xilas olması uğrunda böyük işlər görürdülər.Azərbaycanda ilk dəfə qızlar məktəbi açan həmçinin, böyük çətinliklərlə Bakıya "Şollar su" kəmərini çəkdirən Hacı Zeynalabdin Tağıyevin timsalında digər milyonçularda xalqa sədaqətlə xidmət edirdilər.Artıq inkişaf etmiş xalq,azad yaşamaq,rahat nəfəs almaq istəyirdi.Yeni bir dövlət qurmaq istəyən Məmməd Əmin Rəsulzadə və onun tərəfdarları 1918-ci il 28 may günündə buna nail olmağı bacardılar.Ədalət şərqində doğan günəşi,Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini yaradaraq, İstiqlaliyyət haqqında bəyannamədə özünü müstəqil elan etdi.Beləliklə, 100 ildən artıq fasilədən sonra Azərbaycanın şərqi və cənubi Zaqafqaziya hüdudlarında milli dövlətçilik ənənəsi yenidən bərpa olundu.Yarandığı gündən etibarən, yüksək fəaliyyətə başlayaraq əzilmiş xalqda özünə inamı artırdı.1918-ci il 28 maydan başlayan cümhuriyyət dövründə ilk görülən mühüm işlərdən biri mədəni dilin inkişafı uğurunda həyata keçirilən tədbirlər oldu.Öz ana dilindən alınaraq başqa dilə məhkum olunmuş xalqı yenidən doğma dilə qaytarmaq çox vacib məsələ idi.1918-ci il 27 iyun tarixli qərara əsasən Azərbaycan dili dövlət dili səviyyəsinə yüksələrək məktəblərdə, dövlət işlərində, mühüm sənəd və sərəncamlarda istifadə olunmağa başladı.Artıq hər kəs öz dilində rahat yaza və danışa bilərdi,onlar üçün əvvəlki məhdudiyyətlər daha yox idi, çünki ötən 100 ildən fərqli olaraq indi müstəqil dövlətdə, respublikada yaşayırdılar.Fəaliyyəti dövründə gördüyü siyasi,sosial və iqtisadi işlər içərisində ən vaciblərindən daha biri şərqdə ilk dəfə qadınlarla kişilərin bərabərliyi hüququnun verilməsi aktı idi.Bu bərabərlik bu gündə aktual mövzu olmasına baxmayaraq,hələ Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə ilk dəfə qüvvəyə minmişdi.Bu gün mavi səmalarda dalğalanan,3 rəngi özündə birləşdirən o məğrur bayraq:göy rəngini türkdən alıb türk mənasını daşıyan, qırmızı rəngində demokratiyanın inkişafını, müasirliyimizi göstərən, yaşıl rəngidə dinimizin islam olduğunu,islam qanı ilə yaşadığımızı bildirən o əbədi heykəl Azərbaycanın üçrəngli bayrağı 9 noyabr 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti tərəfindən təsis edilir.Zaqafqaziyada ən böyük Universitet Bakı Dövlət Universitetinin bu dövrdə yaranması,dövlət üçün yeni savadlı kadrlar və xalqa xidmət edəcək insanlar yetişdirmək üçün əlverişli oldu.Bu kimi tədbirlər dövlətin yüksəlməsi üçün çox böyük amil idi.Buna baxmayaraq,təzəcə müstəqil olmuş dövlətə yeni ittifaqlar və müstəqillyin tanınması vacib şərt idi.Ele buna görə də qardaş ölkəmiz hesab olunan Türkiyə o dövr üçün Osmanlı imperiyası ilə 1918-ci il 4 iyunda Batum sülh müqaviləsi imzalandı.Müqaviləyə əsasən, imperiya cümhuriyyətimizi tanıyan ilk dövlət olaraq,bizə hərbi dəstək olmağı öz üzərinə götürdü.Getdikcə parlayan günəş şəfəqlərini qoruyub saxlamaq onların üzərinə düşürdü,yəni cümhuriyyətmizin qurucularının:Məmməd Əmin Rəsulzadə,Səməd bəy Mehmandarov,Həsən bəy Ağayev,Məmməd Yusif Cəfərov, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev və s. görkəmli şəxslər bu hakimiyyətinin nə dərəcədə vacib olduğunu hər kəsdən daha yaxşı bilirdi.Müstəqillik alovunu sönməmək üçün daim qoruyurdular və Azərbaycan xalqına sədaqət və şərəflə xidmət edirdiler.Dövlət müstəqillyimizi dünyada tanıtmaq üçün 1919-cu ildə böyük güc dövlətlərinin iştirakı ilə həyata keçirilən Paris sülh konfransına gedərək Azərbaycanın öz sərhədləri daxilində tam müstəqil şəkildə hakimiyyət qurmasını dünyaya göstərdilər.Getdikcə böyüyən, inkişaf edən respublika, əlbəttə, böyük bir qorxuya səbəb olacaqdı...
1917-ci ildə Rusiyada ardıcıl olaraq iki dəfə fevral və oktyabr aylarında çar hakimiyyətinə qarşı inqilab baş verdi.Elə həmin ildə sonuncu rus çarı 2-ci Nikolay ailəsi ilə birlikdə bolşeviklər tərəfindən qətlə yetirildi və hakimiyyətə Vladimir Lenin başda olmaqla bolşeviklər gəldi.Bolşevik hakimiyyəti dövründə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hədələnmayə başlamış, hökumət kabinetinə dəfələrlə ultimatumlar göndərilmişdi.Hələ yeni qurulan bir hakimiyyət böyük rusiya təhlükəsinə qarşı qətiyyətlə adımlar atır,lakin hərbi strateji cəhətdən çox geri qalırdı.1920-ci ilin əvvəllərindən başlayaraq rus komandanlığı cümhuriyyəti süqut etdirmək və bakını tutmaq haqqında qərar qəbul etdi.Bolşeviklər tərəfindən başladılan hücum xəbərini eşidildikdən sonra parlament sonuncu dəfə iclas keçirərək dövləti xilas etməyə çalışdı,amma bütün cəhdlərə baxmayaraq bolşeviklər hakimiyyəti ələ keçirdi və Azərbaycanda 1920-ci ildən 1991-ci ilə qədər rus hakimiyyəti dövrü başladı.Azərbaycan kimi daha 14 ölkəni öz tərkibinə qataraq,Sovet Sosialist Respublikalar İttifaqı adlanmağa başlayan bu dövlət,23 ay səmada parlayan ulduzu bir göz qırpımında sönməyə məhkum etdi.Xalqın yeni qazandığı müstəqilliyi əlindən aldı.Cümhuriyyət qurucularını sürgün edərək,bəzilərini öldürdü.Xalqı repressiyalarla məhv etməyə,əzməyə çalışdı.Tarixi torpaqlarını yenidən parçaladı.Lakin bütün bu cəhdlərə baxmayaraq, Azərbaycan xalqı bir gün yenidən müstəqil müstəqil olacağına,azad olacağına inandı,düşmən qarşısında əzilmədi hər zaman dik qaldı.Yenidən başqa dövlətin hakimiyyəti altına düşməsinə rəğmən,onun qarşısında məhv olub getmədi, hər zaman müstəqillik eşqi ilə alışaraq yandı.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti 23 ay fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq,xalqın milli kimliyini oyatmaq yolunda atılan danılmaz siyasi addım idi.100 il boyunca zülüm və cahillik içərsində boğulan xalqa əslində kim olduğunu,kimin soyundan gəldiyini və düşmən qarşısında məğrur dayanmağın nə dərəcədə vacib olduğunu öyrətdi.Siyasi vəziyyətin gərgin olduğu bir zamanda yaranmasından aslı olmayaraq, öz qüdrətini dünyaya tanıtdı,həmin o 1918-ci il 28 may gününü tarixə silinməyən və heç vaxt əvəz olunmayan qızıl hərflərlə yazdırdı.
AYXAN İBİŞOV.BAKI DÖVLƏT UNİVERSİTETİ JURNALİSTİKA FAKÜLTƏSİ TƏLƏBƏSİ
Ən son xəbərləri səhifəmizdən də izləyin
