Albert Feyqelson: “Travmasız uşaqlıq yoxdur, amma sevgisiz uşaqlıq olmamalıdır”

Albert Feyqelson: “Travmasız uşaqlıq yoxdur, amma sevgisiz uşaqlıq olmamalıdır” Albert Feyqelson: “Travmasız uşaqlıq yoxdur, amma sevgisiz uşaqlıq olmamalıdır” https://www.innews.az/az/news/id-62146

Məktəblərdə şagirdlərin davranışı artıq sadəcə pedaqoji müzakirə mövzusu deyil, bütövlükdə cəmiyyətin əsas qayğılarından birinə çevrilib. Valideynlərin narahatlığı artdıqca məktəbdən gözləntilər də böyüyür. Bu isə öz növbəsində müəllim və məktəb rəhbərliyini böyük bir məsuliyyətlə üz-üzə qoyur. Mövzunun həssaslığını nəzərə alaraq, tanınmış davranış analitiki, psixoloq və "ADHD Israel" mərkəzinin həmtəsisçisi Albert Feyqelson ilə həmsöhbət olduq. Artıq bir neçə ildir Azərbaycana səfər edən müsahibimiz, ailələr və məktəb rəhbərləri ilə əməkdaşlıq edir. Albert Feyqelson “PostMedia”-ya eksklüziv müsahibəsində məktəbi gərginlik ocağından dəstək mühitinə çevirməyin yollarını və bu yolda dövlətin, valideynin, eləcə də müəllimin üzərinə düşən məsuliyyəti bölüşüb.

- Çıxışlarınızda tez-tez valideynlərin də səhv etmək haqqı olduğunu vurğulayırsınız. Niyə cəmiyyət “ideal valideyn” obrazına bu qədər bağlıdır?

- Əslində valideyni günahlandırmaq ən asan yoldur. Məktəb deyir: "Uşağı pis tərbiyə edirsiniz", ətrafdakılar məsləhət verir, tənqid edir, hər kəs uşağı "yaxşı tərbiyə etməyi" tələb edir. Amma inanın ki, bu basqının kökündə qəddarlıq yox, sadəcə bilgisizlik dayanır. Mən insanların təbiətən xeyirxah olduqlarına inanmaq istəyirəm. Təcrübəm də bunu təsdiqləyir - məktəblərə gedəndə, mühazirələr oxuyanda, uşaqların özəlliklərini izah edəndə insanlar məsələyə fərqli baxmağa başlayırlar. Əlbəttə, valideynin rolu böyükdür, lakin xüsusilə Diqqət Əskikliyi və Hiperaktivlik Pozuntusu (DƏHP) və ya Autizm Spektr Pozuntusu (ASP) kimi hallarda hər şey onlardan asılı deyil. Cəmiyyətimiz hələ ki, belə uşaqları qəbul etməyə tam hazır deyil və bunu dürüstcə etiraf etməliyik. Valideynin yorulmağa, əsəbiləşməyə, bəzən səsini qaldırmağa haqqı varmı? Bəli, var. O da insandır. Heç kimə fərqli bir uşağın valideyni olmaq üçün təlimat kitabçası verilmir. Diaqnozu qəbul etmək ailə üçün ən ağır mərhələ olur. Mütəxəssislərin işi valideynlərə təkcə uşağı deyil, həm də özlərini qəbul etməyə yardım göstərməkdir.

- İndi valideynlər hər kiçik səhvin uşağın psixikasında travma yaradacağından qorxurlar. Bu travmalardan tam sığortalanmaq mümkündürmü?

- Tərbiyə bir növ lotereyadır. İndi atdığın addımın nəticəsini bəlkə iyirmi beş ildən sonra biləcəksən, bəlkə də heç vaxt tam anlamayacaqsan. Bu, geri qaytarılma müddəti və şərtləri bəlli olmayan uzunmüddətli bir borca bənzəyir. Valideynlik cərrahiyyə deyil ki, problemi tapıb kəsib götürəsən və işini bitmiş hesab edəsən. Məndən "düzgün valideyn" haqqında soruşanda həmişə qarşı tərəfə sual verirəm: "Bəs siz nə hiss edirsiniz? Nə düşünürsünüz?". Hər şeyi tamamilə doğru etdiyimizdən heç vaxt əmin ola bilmərik. Amma həmin an hiss etdiyimiz və anladığımız qədər, əlimizdən gələnin ən yaxşısını edə bilərik.

Uşağı tamamilə travmasız böyütmək ideyası müəyyən mənada yanlışdır. Biz uşaqlarımıza görə yaşamırıq, biz uşaqlarımızla birlikdə yaşayırıq. Bunu dərk edəndə hər kəsə rahat olur. Onları sərbəst buraxmaq, yəqin ki, ən çətinidir. Mən özüm də artıq babayam. Uşaqlar ailə qurub gedəndən sonra evin necə boş qaldığını yaxşı bilirəm. Amma mən həmişə onlarla birlikdə yaşamışam. Onlara görə yox, onlarla birlikdə. Bütün problemləri də birlikdə həll edirik. Buna görə də heç vaxt - "gəl otur, sənə sözüm var" - demirəm və bunu valideynlərə də məsləhət görmürəm. Onun əvəzinə - "sabah birlikdə vaxtımızı necə xoş keçirə bilərik" ifadəsini seçirəm.

- Bir çox valideynlər isə cəzanı tərbiyənin ayrılmaz və zəruri bir hissəsi kimi görür. Bu barədə nə düşünürsünüz?

- Bu, çox ağrılı mövzudur. Məsələn, "get, o biri otaqda sakitləş, sonra danışarıq" – ən məşhur cəza metodlarından biridir. Hesab edirəm ki, heç bir pedaqogika, heç bir davranış analizi və ya sistem uşağın həmin an öz aqressiyası, impulsları və ya ağrısı ilə tək qalmasına bəraət qazandıra bilməz. Uşağı emosional olaraq tək qoymayın. Yanında olun, ona ən pis anında belə sizin heç yerə getmədiyinizi hiss etdirin. Bəzən sadəcə səssizcə yanında oturmaq kifayətdir ki, o, boşluqda yox, sizinlə birlikdə sakitləşməyi öyrənsin. Yalnız fırtına sakitləşəndən sonra baş verənlər barədə sakitcə danışmaq olar. Uşaq üçün "mən təkəm" hissi qədər ağır heç nə yoxdur. Çətin anında tək qalanda o, güvən hissi olmadan problemlərin öhdəsindən gəlməyi öyrənir. Bu isə çox ağır bir dərsdir.

Digər böyük səhvimiz isə uşağı özümüzlə cəzalandırmaqdır. Kitab oxumağa söz vermisinizsə, yorğun olsanız belə oxuyun. Parka getməyi ləğv edə bilərsiniz, amma öz varlığınızı uşağa qadağan edə bilməzsiniz. Valideyn - "üç gündür danışmıram, qoy səhvini anlasın" - düşünəndə, uşaq tamamilə fərqli bir şeyi - çətin məqamda heç kimə lazım olmadığını – anlaya bilər.

- Uşaqla münasibətdə sağlam sərhədləri necə qurmalıyıq?

- Sadə nümunələrlə desək, əvəzində heç nə vermədən nəyisə almayın, qadağa qoymayın. Valideynlər uşağı oyundan necə uzaqlaşdırmağı soruşanda deyirəm ki, gedin onunla birlikdə oynayın. Onun dünyasına maraq göstərməklə başlayın. "Vəssalam, telefon yoxdur." deməyin heç bir faydası olmayacaq. Məhdudiyyət qoyursunuzsa, mütləq alternativ təklif etməlisiniz. Bu, birlikdə keçirilən vaxt, söhbət və ya başqa bir məşğuliyyət ola bilər. Xüsusilə DƏHP olan uşaq üçün "Get, dərslərini tək et” demək, "Get Everesti fəth et" demək kimi bir şeydir. O, tənbəllik etmir, sadəcə diqqətini toparlamaqda, işə başlamaqda həqiqətən çətinlik çəkir. Daha effektiv yol prosesə tədricən qoşulmaqdır: "Gəl bir saat oynayaq, sonra başqa işlərlə məşğul olarıq" və ya "Əvvəl sənin cizgi filminə baxaq, sonra mənimkinə".

Tərbiyədə "mən" yox, "biz" kəlməsi tez-tez səslənməlidir - "Mən belə qərar verdim" yox, "Gəl birlikdə yoxlayaq". Qadağa qoymaq asandır, lakin uşağın sənin ardınca könüllü şəkildə gəlməyə hazır olduğu bir münasibət qurmaq əsl sənətdir.

- Bu gün valideynlər mütəxəssislərdən çox məsləhətlər eşidir, bununla belə dəstək hiss etmək əvəzinə, çox vaxt özlərini günahkar hesab edir, tükənirlər. Sizcə, mütəxəssislə valideyn arasındakı dialoq necə qurulmalıdır?

- Bəzən mənə elə gəlir ki, valideynlərdən mümkün olmayanı gözləyirlər, sanki onlar "superqəhrəman" olmalıdırlar. Hər şeyi başa düşməli, hər şeyə dözməli, hər şeyi bacarmalıdırlar. Amma valideyn də insandır. Onun enerjisi həmişə eyni olmaya bilər, hər an hər şeyin öhdəsindən gəlməyə gücü çatmaz. Onun da yorulmağa, depressiyaya düşməyə, "hazırda bunu edə bilmirəm" deməyə haqqı var. Biz mütəxəssislər çox vaxt tövsiyələr verir, mükəmməl protokollar yazırıq, lakin ən vacib məqamı unuduruq – ailə hazırda hansı vəziyyətdədir və ümumiyyətlə, bu deyilənləri yerinə yetirə bilərmi? Ona görə də valideynlərdən soruşduğum ilk sual bu olur: "Siz sonuncu dəfə nə vaxt dincəlmisiniz? Nə vaxt uşaqlar olmadan, ikiniz harasa getmisiniz?"

Valideyn göstəriş icraçısı deyil, o, bizim tərəfdaşımızdır. Əgər valideyn prosesə qoşula bilmirsə, səbəbini tapmalıyıq. Bəlkə ona yeni təlimat yox, sadəcə yuxu və bir neçə günlük istirahət lazımdır. Bəzən yardım uşaqdan yox, ananın sadəcə yuxusunu almasından və ya bir neçə günlük harasa dincəlməyə getməsindən başlayır. Xüsusən fərqli bir uşağı böyütmək emosional yükdür və əgər o evdə enerji, dayaq yoxdursa, ən yaxşı terapiya belə nəticə verməyəcək.

“Məktəb qorxu yox, dəstək yeri olmalıdır”

- Övladı ilə ortaq dil tapmaqda, ünsiyyətdə çətinlik çəkən valideynlər ilk olaraq hansı addımı atmalıdırlar?

- Təəssüf ki, mən hələ də Azərbaycanda valideynlərin uşaqlarının çətinlikləri barədə açıq danışmaqdan qorxduqlarını görürəm. İsraildə cəmiyyət bu məsələdə daha açıqdır - valideynlər kömək istəməkdən, uşaqlarının fərqli xüsusiyyətlərini müzakirə etməkdən və mütəxəssis dəstəyini qəbul etməkdən çəkinmirlər.

Bu problemi tək tərəfli həll etmək mümkün deyil. Məktəb də dəyişməli və anlamalıdır ki, xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqlar təhsil mühitinin ayrılmaz hissəsidir. Valideynlər isə çətinliklər barədə danışmaqdan qorxmamalıdır. Müəllim fənni tədris edir, davranış mütəxəssisi isə uşağın oxumaqda, ünsiyyət qurmaqda, tələbləri yerinə yetirməkdə niyə çətinlik çəkdiyini anlamağa kömək edir. Bu iki sahənin bilikləri birləşəndə real nəticə ortaya çıxır. İlk mərhələdə qiymət yox, uşağın emosional vəziyyəti önəmlidir. Əgər o, özünə inanırsa, motivasiya və nəticə də gələcək. Məktəb uşağın özü ilə fəxr etməsinin, sevinməsinin əsas mənbəyi olmalıdır. Təəssüf ki, müasir məktəb sistemi çox vaxt bu motivasiyanı öldürür. Problem üzə çıxsa belə, eyni metodları tətbiq etməyə davam edirlər. Məhz buna görə dialoq önəmlidir. Əgər valideynlər və müəllim təmkinlə bir araya gələ bilsə, ehtiyac yarandıqda bura mütəxəssisi də cəlb etsələr, uşağa kömək etmək üçün real bir şans yaranar.

- Bəs, məktəblərimiz fərqli uşaqlarla işləməyə nə dərəcədə hazırdır?

- Konfranslarda, şəxsi görüşlərdə həm valideynlərlə, həm də müəllimlərlə söhbətlər zamanı əmin oluram ki, Azərbaycan məktəblərindəki əsas problem müəllimlərin istəksizliyində yox, məlumat azlığındadır. Müəllim psixoloq deyil, amma o, uşaq haqqında ən dəqiq məlumatı verən şəxsdir. Bu məlumatı aldıqdan sonra mütəxəssis yardımı daha dəqiq qura bilir.

İlk mərhələdə ən vacib məqam məlumatlandırmaqdır. Sadəcə belə uşaqların var olduğunu anlamaqdır – bunun "tərbiyəsizlik" və ya "pis davranış" olmadığını, köməyə ehtiyacı olan fərqli xüsusiyyətlər olduğunu bilməkdir. Bəzən bircə uğurlu seminar belə çox şeyi dəyişməyə qadirdir. Bizim "Yonca" Psixoloji Dəstək və İnkişaf Mərkəzi ilə birgə hazırladığımız proqramlarımız var. Azərbaycanda güclü mütəxəssislər və yaxşı mərkəzlər mövcuddur. Amma onlara bir müttəfiq lazımdır - məktəb. Bu məsələ zamanla dövlət səviyyəsinə çıxmalıdır. Hətta bir neçə məktəbdə həyata keçiriləcək pilot layihə belə vəziyyətin nə qədər müsbətə doğru dəyişdiyini göstərə bilər. Söhbətləşdiyimiz müəllimlər qızıl kimi insanlardır, onların problemi laqeydlik deyil, problem bu sahədə təlimlərin olmamasıdır.

- Layihələrinizin dövlət səviyyəsində tətbiqi perspektivini necə görürsünüz?

- Texniki baxımdan biz buna artıq hazırıq. Hansı mövzuların danışılacağını, hansı kursların keçiriləcəyini bilirik. Proqramlar mövcuddur, onları artıq tətbiq edirik. Burada sıfırdan nəsə qurmaq lazım deyil. Sözün əsl mənasında bir düyməyə basmaqla proqramı işə salmaq olar.

Hazırda həmkarlarla birlikdə DƏHP mövzusunda ən böyük kurslardan biri üzərində işləyirik, bu layihənin artıq Azərbaycanla birbaşa bağlılığı var. Niderlandda fəaliyyət göstərən bir startap uşaqların evdə davranış modellərini izləyən sistem hazırlayırdı və fokus qrupları məhz rusdilli ölkələrdə keçirilib. Yəni uyğunlaşma prosesi artıq başlayıb. Bircə qalıb bunu sistemli şəkildə müzakirə etmək üçün resurs, vaxt və iradə.

Azərbaycanda MOXO sistemi rəsmi şəkildə istifadə olunur. Bu, uşaqlarda diqqət və impulsivliyin qiymətləndirilməsi üçün dünyada tanınan vasitələrdən biridir. Yəni işlək alətlər artıq var. Dövlət dəstəyi ilə bu proqramların genişlənməsi mümkündür və onların effektivliyi sübut olunub. Ən önəmlisi isə odur ki, Azərbaycanda bu sahədə güclü mütəxəssislər var. Onlar məktəblərin dəstək sisteminə və superviziya prosesinə qoşula bilər. Bu, çox böyük resursdur. Hələlik həmin potensial özəl sektordadır. Gec-tez onun sərhədləri genişlənməlidir.

- Bu layihələrin icrasına məktəb psixoloqlarının da cəlb olunması nəzərdə tutulurmu?

- Əlbəttə, məktəb psixoloqları olmadan belə layihələri təsəvvür etmək çətindir. Hazırda Bakıda kurslarımıza öz hesabına təhsil alan mütəxəssislər gəlir. Bu proqramlar heç də ucuz deyil, amma onların necə həvəslə çalışdığını görürəm. Təlimdən sonra da işləməyə davam edir, bilikləri tətbiq edir, bizimlə əlaqə saxlayırlar. Hələlik bunlar fərdi təşəbbüslərdir. Belə proqramlar sistem müstəvisinə qaldırılmalıdır. Bu artıq təkcə mərkəzlərin işi deyil, dövlət miqyaslı məsələdir. Burada əsas mexanizmi düzgün qurmaqdır, məktəb, psixoloq və valideyn arasında əməkdaşlığı düzgün anlamaq və tənzimləmək vacibdir.

“Coğrafiyanı sonradan da oxuyub çatdırmaq olar, amma insan olmağı öyrənməyin vaxtı keçə bilər”

- Müxtəlif ölkələrlə müqayisə etsək, Azərbaycan məktəblərində hansı problemlər daha qabarıq görünür?

- Düzünü desəm, problemlərin çoxu dünyanın hər yerində oxşardır. Mənə “hansı məktəbi seçək?” deyəndə həmişə belə cavab verirəm - məktəb yox, sizinlə eyni dalğada ola biləcək müəllim axtarın. Böyük siniflər, uşaqların diqqətini toplamaqda çətinlik, qiymət təzyiqi - bunlar hər yerdə var. Məktəblər çətin uşaqlarla necə işlədiyinə görə yox, olimpiada nəticələrinə və yüksək ballara görə qiymətləndirilir.

Azərbaycana gəldikdə isə burada uşaqları sevən, əlindən gələni etməyə çalışan çox yaxşı müəllimlər var. Sadəcə informasiya azdır, hazırlıq yetərli deyil və sistem hələ xüsusi yanaşma tələb edən uşaqlarla işləməyə tam uyğun qurulmayıb. İsraillə əsas fərq isə müəllimlərin məlumatlılıq səviyyəsində və valideynlər üçün resursların əlçatanlığındadır. Bir dəfə məni Azərbaycanda məşhur səhər proqramına dəvət etdilər. Redaktorlar uşaqların davranışı ilə bağlı terminlərin Azərbaycan dilinə necə tərcümə edəcəklərini uzun müddət müzakirə edirdi. Bu detal özü çox şeyi göstərir. Gündəlik dildə hələ “problemli davranış” anlayışının nə olduğu və onunla necə işləmək lazım gəldiyi barədə aydın təsəvvür formalaşmayıb.

İlk kitabımın Azərbaycan dilinə tərcümə hüququ var. Amma nəşriyyatlar kommersiya marağı görmədiyi üçün bu işə yanaşmırlar. Hamı deyir, lazımlı kitabdır, lakin valideynlik və uşağın emosional çətinlikləri mövzusu hələ də insanların pul ödəməyə hazır olduğu sahə kimi qəbul edilmir. Malayziyadan Yaponiyaya, Amerikaya qədər dünyanın müxtəlif ölkələrində ailələrlə onlayn işləyirəm. Amma ən çox gəldiyim ölkələrdən biri Azərbaycandır. Təxminən hər dörd aydan bir buradayam. Hər gəlişimdə bir məqam məni sevindirir - mütəxəssislərin, mərkəzlərin, təşəbbüslərin sayı artır. Artıq əvvəlki kimi “bizdə belə problem yoxdur” inkarı kütləvi deyil. Amma çətinliklər qalır. Dünyanın hər yerində olduğu kimi, hamı çıxış yolu axtarmağa davam edir.

- Siz daha çox DƏHP olan uşaqlarla işləyirsiniz və kitablarınızda da bu mövzu xüsusi yer tutur. Niyə məhz bu istiqamət?

- Açığı, təkcə DƏHP olan uşaqlarla işlədiyimi deməzdim. Bu, sadəcə zamanla bütün dünyada mənə yapışan bir "etiket"dir. Bəli, DƏHP mövzusunda özümü daha güvənli hiss edirəm, hətta bu istiqamətdə artıq ikinci kitabım nəşrə hazırlanır. Amma bu böyük mənzərənin sadəcə bir hissəsidir. Əslində mən tətbiqi davranış analizi üzrə mütəxəssisəm. Mənim üçün əsas məsələ diaqnoz deyil, insanın davranışı, sosiallaşması və öz potensialını necə ortaya çıxarmasıdır. Diaqnoz həkimin sahəsidir. Mənim vəzifəm isə uşağın qarşılaşdığı və bu gündən etibarən üzərində işləyə biləcəyimiz çətinlikləri görməkdir. Bu gün bu termin çox məşhurlaşıb və təəssüf ki, internetdə mənasını anlamadan ondan tez-tez istifadə edirlər. Tətbiqi davranış analizi insan davranışını və onu formalaşdıran mühiti öyrənən elmdir. Burada məqsəd insanı “təmir etmək” deyil. Məqsəd mühiti ona uyğunlaşdırmaqdır ki, insan özünə başqa tərəfdən görsün, imkanlarını hiss edə bilsin. Belə olduqda isə hansı diaqnozun qoyulmasının heç bir fərqi qalmır.

- Kitablarınızda oxucuya çatdırmaq istəsiyiniz ən vacib mesaj hansıdır?

- Əsas mesaj çox sadədir - valideyn günahkar deyil. Valideynin səhv etməyə haqqı var. Əsas olan sonradan geri dönə bilmək, üzr istəmək və baş verəni izah etməkdir. Bu zəiflik deyil. Əksinə, pedaqoji baxımdan çox sağlam addımdır. Mən valideynlərə bu cür danışmağı öyrədirəm: "Mən də insanam. Gəl oturaq və nə baş verdiyini birlikdə aydınlaşdıraq". İstənilən münaqişə ikitərəfli yaranır. Vəziyyəti birlikdə müzakirə etməyə başlayanda ortalığa qarşılıqlı anlaşma çıxır. Kitablarımın əsasında sadə bir formula dayanır - anladım, qəbul etdim, hərəkətə keçdim. Əvvəlcə uşaqla nə baş verdiyini anlamaq lazımdır. Sonra vəziyyəti qəbul etmək. Yalnız bundan sonra hərəkət etmək mümkündür. Hər kitabın ayrıca onlayn kursu da var. Çünki kitab bütün bilikləri tam daşıya bilmir.

- Müəllimlərə ünvanladığınız məktubda qeyd edirsiniz ki, DƏHP olan uşağın bəzi davranışları onun öz seçimi deyil. Bəs müəllim bu fərqi necə müəyyən etsin - davranışın harada inkişaf xüsusiyyətləri ilə bağlı olduğunu, harada isə artıq intizam məsələsi olduğunu necə bilsin?

- Burada diaqnostika ilə vəziyyətə uyğun davranışı bir-birindən ayırmaq vacibdir. Bəzi məqamlar inkişaf xüsusiyyətləri ilə bağlıdır, bəziləri isə tərbiyədən, xarakterdən və mühitdən asılıdır. Lakin bütövlükdə hər bir davranış əslində ətrafda baş verənlərə qarşı bir reaksiyadır. Ən əsası anlamaqdır – uşaq hazırda bunu edə bilir, yoxsa bacarmır? DƏHP olan uşaqlara qarşı çox vaxt standart yanaşma tətbiq olunur – "bunu et", "onu et". Amma o, hələ ki bunu bacarmırsa, ona təzyiq yox, kömək lazımdır. Bizim vəzifəmiz onun hazırkı imkanlarını anlamaqdır. Artıq görməyə başlayanda ki, uşaq "istəmir" yox, "bacarmır" onu anlamaq asan olur. Çünki biz ondan davamlı olaraq yerinə yetirə bilməyəcəyi şeyləri tələb edəndə, uşaqda xroniki uğursuzluq sindromu formalaşır. O, tapşırıqdan yox, yenidən "mən bacarmıram" hissi ilə üzləşəcəyi həmin vəziyyətdən qaçmağa çalışır.

Bir nümunə çəkim. Bir dəfə İsraildə bir məktəbdə idim. Uşaq imtahanda əyləşmişdi, qəfildən masanın üstündəkiləri yerə atdı. Böyük qalmaqal qopdu ki, "sən bunu etməyə məcbursan"! Müəllimdən soruşdum: "Bəs onun əvvəlki imtahan nəticələri necə olub?". Dedi ki, iki, üç. O zaman belə bir sual yaranır: əgər bir insan eyni isti boşqaba toxunub əlini beş dəfə yandırırsa, biz niyə altıncı dəfə onun həmin boşqaba təmkinlə yaxınlaşacağını gözləyirik?

Belə uşaqlara təzyiq yox, fərqli bir format lazımdır – tapşırığı hissələrə bölmək, yükü azaltmaq, tapşırığın fərqli icra formasını təklif etmək. Yalnız o zaman uğur qazanmaq şansı yaranır. Metodlar çoxdur. Amma bunun üçün tək-tük fədakar insanlar yox, bütöv bir sistem lazımdır. Kompleks dəstək olmasa, davamlı nəticə əldə etmək mümkün olmayacaq.

- “Ağıllı uşaq = yüksək qiymət” stereotipinə münasibətiniz necədir? Qiymətlər uşağın bacarıqlarını nə dərəcədə əks etdirir?

- Qiymətlər uşağın akademik bacarıqlarını qismən göstərə bilər. Amma yerdə qalan digər vacib məqamları - dostluq etmək, cəmiyyətə uyğunlaşmaq, empatiya qurmaq və həyatın çətinlikləri ilə baş etmək bacarığını əsla göstərmir. Biz zəkanı yalnız məktəb göstəriciləri ilə ölçürük və unuduruq ki, real həyat insandan daha geniş bacarıqlar tələb edir.

Uşaqlara diş fırçalamağı, ayaqqabı bağlamağı sakitcə öyrədirik. Amma nədənsə ünsiyyət qurmağın, hörmət etməyin, insanlarla davranmağın öz-özünə formalaşacağını düşünürük. Bunları da öyrətmək lazımdır - həm də ilk növbədə ailədə. Bu məsuliyyəti tamamilə məktəbin üzərinə atmaq olmaz. Ən əsası isə - valideynlər özlərini günahlandırmağı dayandırmalıdırlar. Məsləhətləşmələrdə tez-tez eşidirəm “günah məndədir”, “bu onun günahıdır”. Amma “günahkar kimdir” sualının yerini başqa bir sual almalıdır - “uşağın özünü daha yaxşı hiss etməsi üçün elə indi nə edə bilərik”?

- Bəzi valideynlər inklüziv təhsilə qorxu ilə yanaşırlar. Məktəbdə həqiqi inklüziv mühit yaratmaq üçün hansı addımlar atılmalıdır?

- Hər şeydən əvvəl belə bir uşaq sinfə gələndə həm məktəbi, həm də digər valideynləri buna düzgün hazırlmaq vacibdir. Dəfələrlə olub ki, münaqişələr yarandıqdan sonra sinifdəki digər uşaqların valideynləri ilə görüşüb, vəziyyəti izah edib onlardan dəstək istəmişəm.

Fərqli bir uşağın dərslərə mane olacağından narahatlıq keçirən valideynlər də öz növbəsində haqlıdırlar. Onlar övladlarını düşünürlər, bu da tamamilə təbiidir. Lakin insanlar vəziyyəti dərindən anlamağa başlayanda dəyişirlər. O zaman şikayət etmək yox, kömək etmək istəyi yaranır.

Belə valideynlərə həmişə deyirəm ki, sinifdə xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaq oxuyursa, bu, sizin üçün problem yox, xoşbəxtlikdir. Bu, uşaqlarınıza həyatda ən vacib olanı - insanlığı, xeyirxahlığı, fərqli olanları qəbul etməyi öyrətmək üçün bir şansdır. Sizin övladınız hər gün dünyanı fərqli qəbul edən bir insanın yanında olmağı öyrənir. Ona kömək etməyi, dəstək olmağı, səbir nümayiş etdirməyi öyrənir. Bu, hansısa kitabdan öyrədilən nəzəriyyə deyil. Bu, real həyat təcrübəsidir və uşaqlarınız bu təcrübəni əksər böyüklərdən daha tez qazanır. Buna görə "sağ ol" deməlisiniz.

Lakin inklüziya öz-özünə yaranmır. O, uşaq sinfə qədəm qoymazdan çox əvvəl başlamalıdır. Valideynlərlə öncədən danışmaq, izah etmək, uşaqları birgə ünsiyyətə cəlb etmək vacibdir. Belə bir mühit qurulanda hər kəs qazanır.

"Empatiya" sözü necə də gözəl səslənir. Amma onu daha sadə sözlərlə də əvəz etmək olar - "anlayış", "xeyirxahlıq". Övladının fərqli sinif yoldaşına görə coğrafiyadan "dörd" alacağından qorxan valideynlər anlamalıdırlar ki, coğrafiyanı sonradan da oxuyub çatdırmaq olar, amma insan olmağı öyrənməyin vaxtı keçə bilər.

Müəllif

Arifə Mikayılova